GPAI onder de EU AI Act: plichten voor modelaanbieders en wat je als afnemer regelt

De EU AI Act kent naast de risicoklassen voor AI-systemen een apart regime voor AI-modellen voor algemene doeleinden, in het Engels general-purpose AI en kortweg GPAI. Dat zijn de breed inzetbare modellen waarop chatbots, schrijfhulpen en beeldgeneratoren draaien. De verplichtingen voor aanbieders van zulke modellen gelden sinds 2 augustus 2025, en sinds 2 augustus 2026 kan de Europese Commissie ze ook handhaven. De meeste Nederlandse organisaties bouwen zelf geen model, maar gebruiken er wel een, via een API of verwerkt in een SaaS-product. Voor hen gaat het vooral om de vraag welke rol ze hebben en wat ze van hun modelleverancier mogen verwachten.

Wat telt als general-purpose AI-model?

Artikel 3, punt 63 omschrijft een GPAI-model als een model dat een aanzienlijke algemeenheid vertoont, een breed scala aan taken competent kan uitvoeren en in uiteenlopende systemen en toepassingen kan worden ingebouwd. Omdat die omschrijving ruim is, gaf de Commissie in haar richtsnoeren van juli 2025 een indicatief criterium: een model dat is getraind met meer dan 10²³ rekenbewerkingen (FLOP) en dat taal kan genereren, als tekst of audio, of beelden en video op basis van tekst. Een groot model dat maar één smalle taak beheerst, kan daarbuiten vallen.

Het onderscheid tussen model en systeem is belangrijk. Het model is de bouwsteen. Het systeem is de toepassing waarin het model draait, met een interface en een doel. Op dat systeem zijn de gewone regels van de AI Act van toepassing, zoals de transparantieplicht van artikel 50 of, bij een toepassing uit bijlage III, de hoog-risico-eisen. Hoe die classificatie werkt, staat in het artikel over risicoclassificatie onder de AI Act.

Aanbieder van het model of van het systeem?

De GPAI-verplichtingen rusten op de aanbieder van het model: de partij die het model ontwikkelt of laat ontwikkelen en het onder eigen naam in de EU op de markt brengt, betaald of gratis. Een organisatie die een model via een API afneemt en er een eigen chatbot op bouwt, wordt daardoor geen GPAI-aanbieder. Ze is aanbieder van een AI-systeem, in de termen van de verordening een aanbieder verder in de AI-waardeketen, met de verplichtingen die bij dat systeem horen. Wie een AI-tool alleen gebruikt zonder er iets op te bouwen, is gebruiksverantwoordelijke.

Op één punt kan een afnemer toch zelf GPAI-aanbieder worden. Wie een bestaand model aanpast, bijvoorbeeld door het verder te trainen, wordt volgens de richtsnoeren aanbieder als die aanpassing minstens een derde van de rekenkracht van de oorspronkelijke training kost. Voor een model zonder systeemrisico beperken de verplichtingen zich dan tot de aanpassing. Werken met eigen documenten via retrieval (RAG) verandert het model niet. Fine-tuning doet dat wel, maar vraagt doorgaans een fractie van de oorspronkelijke trainingsrekenkracht. Leg in je eigen documentatie vast waarom je onder de grens blijft.

De basisverplichtingen van artikel 53

Artikel 53 legt elke GPAI-aanbieder vier plichten op. De eerste is technische documentatie over het model, met onder meer het trainings- en testproces en de evaluatieresultaten (bijlage XI), die op verzoek naar het AI-bureau of de nationale toezichthouder gaat. De tweede is informatie voor aanbieders verder in de keten (bijlage XII): wat het model kan en niet kan, zodat wie het inbouwt aan de eigen verplichtingen kan voldoen. De derde is een beleid om het Europese auteursrecht na te leven, waaronder het respecteren van een voorbehoud dat rechthebbenden maken tegen tekst- en datamining. De vierde is een openbare, voldoende gedetailleerde samenvatting van de inhoud die voor de training is gebruikt, volgens het sjabloon dat de Commissie in juli 2025 publiceerde.

Voor modellen die onder een vrije en open-sourcelicentie worden uitgebracht, met openbare parameters, vervallen de eerste twee plichten. Het auteursrechtbeleid en de trainingssamenvatting blijven gelden. De uitzondering geldt niet voor modellen met systeemrisico, en volgens de richtsnoeren ook niet als het model te gelde wordt gemaakt. Aanbieders van buiten de EU moeten daarnaast een gemachtigde in de Unie aanwijzen (artikel 54).

Modellen met systeemrisico

Een GPAI-model heeft systeemrisico als het capaciteiten met een grote impact heeft. Dat wordt vermoed als de training meer dan 10²⁵ FLOP kostte (artikel 51). De Commissie kan een model ook op andere gronden aanwijzen. De aanbieder moet de Commissie binnen twee weken melden dat de drempel is bereikt of zal worden bereikt (artikel 52). Bovenop artikel 53 gelden dan de plichten van artikel 55: modelevaluaties volgens de stand van de techniek, inclusief adversarial testing, het beoordelen en beperken van systeemrisico's op Unieniveau, het melden van ernstige incidenten aan het AI-bureau en een passend niveau van cyberbeveiliging voor het model en de fysieke infrastructuur. Het gaat om een klein aantal aanbieders van de meest geavanceerde modellen.

De GPAI-praktijkcode

Op 10 juli 2025 publiceerde de Commissie de General-Purpose AI Code of Practice, opgesteld door onafhankelijke experts. De Commissie en de AI-board hebben de code beoordeeld als een adequaat vrijwillig instrument. Hij heeft drie hoofdstukken: transparantie en auteursrecht voor alle GPAI-aanbieders, en veiligheid en beveiliging alleen voor aanbieders van modellen met systeemrisico. Wie tekent, kan naleving via de code aantonen. De code is geen geharmoniseerde norm en geeft dus geen automatisch vermoeden van overeenstemming. Wie niet tekent of een hoofdstuk overslaat, moet op een andere manier laten zien dat hij aan de wet voldoet. xAI tekende bijvoorbeeld alleen het hoofdstuk over veiligheid en beveiliging. De lijst van ondertekenaars staat op de site van de Commissie en is voor een afnemer een eerste controlepunt.

Tijdlijn en handhaving

De GPAI-verplichtingen gelden sinds 2 augustus 2025. Sinds 2 augustus 2026 kan de Commissie ze via het AI-bureau handhaven, inclusief boetes. Artikel 101 noemt voor GPAI-aanbieders een maximum van 3% van de wereldwijde jaaromzet of 15 miljoen euro, als dat hoger is. Modellen die vóór 2 augustus 2025 al op de markt waren, moeten uiterlijk op 2 augustus 2027 voldoen.

De Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744, in werking sinds 27 juli 2026) verschoof vooral de deadlines voor hoog-risico AI. Aan de plichten van GPAI-aanbieders veranderde hij niets wezenlijks. Wel kreeg het AI-bureau exclusief toezicht op AI-systemen die zijn gebouwd op een GPAI-model van dezelfde aanbieder of hetzelfde concern. Voor generatieve systemen die vóór 2 augustus 2026 op de markt waren, geldt de markeringsplicht van artikel 50, lid 2 vanaf 2 december 2026. De verschoven data staan in het artikel over de Digital Omnibus.

Wat dit betekent als je GPAI inbouwt of gebruikt

Voor de meeste organisaties ligt het werk aan de kant van de afnemer. Begin bij je rol per toepassing. Een interne schrijfhulp op basis van een publiek model maakt je gebruiksverantwoordelijke. Een chatbot op je website onder eigen naam maakt je aanbieder van een AI-systeem, met in elk geval de transparantieplicht van artikel 50. Zet je een model in voor een toepassing uit bijlage III, zoals het selecteren van sollicitanten, dan gelden de hoog-risico-eisen voor jouw systeem, los van wat de modelaanbieder doet.

Kijk daarna naar de informatie van je leverancier. Bijlage XII bepaalt wat een modelaanbieder aan partijen verder in de keten moet geven. Vraag die informatie op, bewaar haar bij je eigen documentatie en beoordeel of ze genoeg is voor jouw toepassing. Ga ook na of de aanbieder de praktijkcode heeft ondertekend en of de trainingssamenvatting is gepubliceerd.

Vergeet tot slot de keten erachter niet. Een SaaS-product kan een model van een derde partij gebruiken zonder dat dat aan de voorkant zichtbaar is. Welke tool op welk model draait, hoort daarom in je AI-inventarisatie.

GPAI in je AI-managementsysteem

ISO/IEC 42001 noemt GPAI niet, maar de norm biedt wel de aanknopingspunten om modelleveranciers te beheersen. Annex A.10.3 vraagt om een proces dat ervoor zorgt dat het gebruik van diensten, tools en componenten van leveranciers aansluit op je eigen aanpak, en A.10.2 om vastgelegde en toegewezen verantwoordelijkheden in de levenscyclus van AI-systemen. Een extern model is ook een middel dat je onder A.4 documenteert. De afhankelijkheid van één modelaanbieder hoort in de risicobeoordeling van clausule 6.1.2: wat gebeurt er als die het model wijzigt, uitfaseert of zijn voorwaarden aanpast? Hoe norm en wet op elkaar aansluiten, staat in ISO 42001 en de EU AI Act.

Een auditor die een AI-managementsysteem toetst, vraagt bij een ingebouwd GPAI-model naar de leveranciersbeoordeling, naar de ontvangen bijlage XII-informatie of de reden waarom die ontbreekt, naar de vastgelegde rol per toepassing en naar de manier waarop modelwijzigingen van de leverancier in het wijzigingsbeheer terechtkomen. Dat de leverancier de praktijkcode heeft ondertekend, kun je meewegen; je eigen beoordeling blijft nodig. Ondersteuning bij het inrichten daarvan staat op de pagina over compliance.