ISO 42001 certificering: hoe de audit verloopt en waar het misgaat

ISO 42001 is certificeerbaar: een certificatie-instelling auditeert je AI-managementsysteem (AIMS) en geeft bij een positief oordeel een certificaat af. Wat de instelling toetst, is niet of elk AI-model goed werkt, maar of je organisatie AI aantoonbaar beheerst: scope, risicobeoordeling, impactbeoordeling, beheersmaatregelen, interne audit en managementreview. Dit artikel beschrijft hoe die audit verloopt en op welke punten organisaties in de praktijk vastlopen.

Wat er wordt gecertificeerd

Het object van de audit is het managementsysteem, binnen de scope die je zelf bepaalt. In die scope staat welke AI-systemen en AI-activiteiten eronder vallen en welke rol je erin hebt: aanbieder, leverancier van onderdelen of gebruiker. Wat buiten de scope valt, staat niet op het certificaat. Het certificaat zegt dus niets over de kwaliteit van een individueel model. Het zegt dat het systeem om AI te beheersen voldoet aan ISO/IEC 42001:2023, de enige editie van de norm. De eisen aan instellingen die AI-managementsystemen certificeren staan in ISO/IEC 42006, gepubliceerd in 2025.

Certificeren en adviseren zijn gescheiden rollen. Een certificatie-instelling die jou heeft geadviseerd bij het opzetten van het AIMS mag niet ook het certificaat afgeven. Een gap-analyse of interne audit door een adviseur is wel gebruikelijk, zolang die partij niet dezelfde is als de certificatie-instelling.

Hoe de certificeringsaudit verloopt

De audit verloopt gebruikelijk in twee fasen. Fase 1 beoordeelt de opzet: is de scope duidelijk, bestaat de gedocumenteerde informatie die de norm vraagt, is het Statement of Applicability opgesteld en staan interne audit en managementreview gepland? Fase 2 toetst de werking. De auditor kijkt in de uitvoering, vraagt records op, neemt steekproeven en spreekt met mensen die AI-systemen bouwen, inkopen of gebruiken. Certificatie-instellingen verwachten doorgaans dat de eerste interne audit (clausule 9.2) en de eerste managementreview (clausule 9.3) zijn uitgevoerd voordat fase 2 begint.

Bevindingen worden ingedeeld als afwijking of observatie. Een grote afwijking staat een certificaat in de weg totdat de corrigerende maatregel is beoordeeld. Het certificaat geldt gebruikelijk drie jaar, met tussentijdse bewakingsaudits en daarna een hercertificering. De precieze regeling hoort bij je certificatie-instelling, dus vraag die vooraf op.

Waar het in de praktijk misgaat

Dit zijn de punten waar een auditor als eerste naar kijkt, omdat ze zonder echt werk niet te vullen zijn.

De AI-inventaris is onvolledig

Een AIMS begint bij de vraag welke AI onder de scope valt. Organisaties noemen hun eigen modellen en de licentie voor een chatassistent, maar vergeten de AI die in bestaande software zit: lead scoring in een salesplatform, cv-screening in HR-software, functies die een leverancier later heeft toegevoegd. Vindt een auditor bij een steekproef een toepassing die niet in het register staat, dan heb je een probleem met de scope en met de risicobeoordeling die erop rust. Bevraag daarom ook marketing, finance en HR, niet alleen IT. Hoe je dat aanpakt staat in het artikel over shadow AI-inventarisatie. Ingekochte AI hoort er ook bij: Annex A.10 gaat over de relatie met leveranciers en klanten.

Risico's en impact blijven te algemeen

Clausule 6.1.2 vraagt een risicobeoordeling voor AI en clausule 6.1.4 een beoordeling van de impact van het AI-systeem op personen en groepen. Een schaal van hoog, midden en laag zonder criteria leidt er snel toe dat alles midden wordt, en daar is geen besluit op te nemen. Beschrijf per systeem een scenario: wat gebeurt er als het model een verkeerd besluit neemt, wie wordt geraakt en welke maatregel hoort daarbij. Voor de impactbeoordeling zelf is ISO 42005 de leidraad. Die norm is niet certificeerbaar, maar de auditor verwacht dat de beoordeling een methode heeft.

Beleid dat niemand volgt

Een strikt AI-beleid dat de praktijk niet haalt, leidt tot medewerkers die eigen accounts gebruiken of data naar externe diensten uploaden. Dat is geen probleem van die medewerkers maar van het beleid. In fase 2 spreekt de auditor met mensen uit de lijnorganisatie. Kennen zij het beleid niet of omzeilen ze het, dan helpt een goed geschreven document niet. Betrek de business bij het opstellen, zodat het beleid werkbaar is binnen de risicotolerantie die het bestuur heeft vastgesteld.

Eigenaarschap ligt bij de verkeerde afdeling

Clausule 5.3 vraagt om toegewezen rollen en verantwoordelijkheden. Een veelgemaakte keuze is om alle AI-risico's bij security neer te leggen. Dan wordt elk nieuw AI-initiatief een blokkerend advies en kan de lijnmanager bij een vraag van de auditor niet zelf antwoorden. Werkbaarder is dat security en compliance adviseren en dat de eigenaar van het systeem, de lijnmanager, de risico's in zijn domein beheert en erop aangesproken kan worden.

Het Statement of Applicability onderbouwt niets

Annex A bevat 38 beheersmaatregelen. De norm vraagt een Statement of Applicability met per maatregel of die van toepassing is, en een onderbouwing voor wat je uitsluit. Een SoA waarin bijna alles op "van toepassing" staat zonder implementatiestatus, of waarin uitsluitingen zonder reden staan, valt bij fase 1 op. Zie het Statement of Applicability voor ISO 42001.

Interne audit en managementreview zijn papier

De interne audit moet onafhankelijk zijn van het onderdeel dat wordt geauditeerd, en de managementreview moet de ingangen bevatten die clausule 9.3 noemt. Een review die alleen bevestigt dat alles goed gaat, levert geen besluiten en geen verbeteracties op. Hoe je dit inricht, staat in de interne audit van een AIMS.

Wat een certificaat niet bewijst

Een ISO 42001-certificaat is geen bewijs van naleving van de EU AI Act. De norm is geen geharmoniseerde norm en geeft geen vermoeden van overeenstemming met de verordening. Wat het certificaat wel en niet afdekt, staat in ISO 42001 en de EU AI Act. Voor een klant of inkoper is het certificaat een extern getoetst antwoord op de vraag naar AI-governance. Meer dan dat levert het niet automatisch op.

Na het certificaat

Het certificaat is geen eindpunt. Modellen worden bijgewerkt, leveranciers wijzigen hun diensten en er komen nieuwe toepassingen bij. Elk daarvan hoort via wijzigingsbeheer en risicobeoordeling in het AIMS terecht te komen. Bij de bewakingsaudits kijkt de auditor of dat is gebeurd. Staan er tussentijds geen interne audit en managementreview gepland, dan veroudert de documentatie en blijkt dat bij de volgende audit.

Wie wil beginnen, volgt het implementatiestappenplan. Voor een gap-analyse of interne audit vooraf, zie onze compliancedienstverlening.