ISO 42001 uitgelegd: eisen, Annex A en certificering van het AIMS

ISO/IEC 42001:2023 is de eerste internationale norm voor een managementsysteem voor artificiële intelligentie, gepubliceerd in december 2023. Waar ISO 27001 over informatiebeveiliging gaat, gaat 42001 over de vraag of een organisatie haar AI-systemen beheerst: van het besluit om AI in te zetten tot het moment dat een model uit productie gaat. De norm is certificeerbaar. Klanten en toezichthouders vragen om bewijs, en een certificaat is een manier om dat te leveren.

Wat een AI-managementsysteem is

Een AI-managementsysteem, in de norm afgekort tot AIMS, is het geheel van beleid, processen, rollen en beheersmaatregelen waarmee je de risico's van AI beheerst. Het is geen tool en geen technisch product. De structuur lijkt op een ISMS onder ISO 27001, maar de onderwerpen zijn specifiek voor AI: de kwaliteit en herkomst van trainingsdata, het effect van geautomatiseerde besluiten op mensen, uitlegbaarheid, en de vraag wie ingrijpt als een model iets doet wat niemand had voorzien.

De opbouw van de norm

De norm volgt de gemeenschappelijke structuur van ISO-managementsysteemnormen. Clausule 4 tot en met 10 bevatten de eisen aan het systeem zelf. Annex A bevat de beheersmaatregelen, gegroepeerd in domeinen. Annex B geeft implementatierichtlijnen per maatregel, Annex C noemt mogelijke AI-gerelateerde doelstellingen en risicobronnen, en Annex D beschrijft het gebruik van het AIMS in verschillende domeinen en sectoren.

Wie ISO 27001 kent, herkent het patroon. Daarom zijn organisaties met een bestaand ISMS vaak sneller op weg: leiderschap, competentie, interne audit en managementreview zijn grotendeels dezelfde processen met andere inhoud.

Wat de clausules vragen

Clausule 4 gaat over context en scope: welke AI-systemen vallen binnen het systeem, welke organisatieonderdelen doen mee en welke rol je per systeem vervult. Clausule 5 vraagt betrokkenheid van de directie, een AI-beleid en een heldere verdeling van rollen en bevoegdheden.

Clausule 6 is het inhoudelijke hart. Je voert een AI-risicobeoordeling uit (6.1.2), behandelt die risico's en stelt een verklaring van toepasselijkheid op waarin je per Annex A-maatregel onderbouwt of je die toepast (6.1.3). Daarnaast beoordeel je de impact van je AI-systemen op personen, groepen en waar relevant de samenleving (6.1.4). Verder stel je doelstellingen vast (6.2) en voer je wijzigingen aan het systeem gepland door (6.3).

Clausule 7 gaat over de randvoorwaarden: middelen, competentie, bewustzijn, communicatie en gedocumenteerde informatie. Clausule 8 gaat over uitvoering en beheersing, inclusief wijzigingen aan modellen en data. Clausule 9 vraagt om monitoring, interne audits en een managementreview. Clausule 10 gaat over afwijkingen, corrigerende maatregelen en continue verbetering.

De Annex A-domeinen

Annex A telt 38 maatregelen in negen domeinen: beleid rond AI (A.2), interne organisatie (A.3), middelen voor AI-systemen zoals data, tooling, rekenkracht en menselijke expertise (A.4), impactbeoordeling van AI-systemen (A.5), de levenscyclus van AI-systemen (A.6), data voor AI-systemen (A.7), informatie voor belanghebbenden (A.8), gebruik van AI-systemen (A.9) en relaties met derden en klanten (A.10).

Je past niet alle maatregelen toe. Welke van toepassing zijn, volgt uit je risicobeoordeling en je scope, en dat leg je vast in de verklaring van toepasselijkheid. Een organisatie die alleen AI van leveranciers gebruikt, heeft een ander profiel dan een organisatie die zelf modellen traint. Hoe je die verklaring opbouwt, staat in de verklaring van toepasselijkheid voor ISO 42001.

Wat ISO 42001 anders maakt dan ISO 27001

Drie dingen. Ten eerste kijkt 42001 niet alleen naar de organisatie maar ook naar de mensen op wie AI-uitkomsten van invloed zijn. Een impactbeoordeling gaat over gevolgen voor betrokkenen, niet over gevolgen voor de eigen bedrijfsvoering. Ten tweede is data een expliciet onderwerp: herkomst, kwaliteit, representativiteit en bias van trainingsdata horen bij de beheersing. Ten derde vraagt de norm om menselijk toezicht dat in de praktijk werkt en niet alleen op papier bestaat.

Ook de rol is een vraag. De norm gaat uit van de rolbeschrijvingen uit ISO/IEC 22989, zoals AI-aanbieder (provider), AI-producent (producer), AI-klant en AI-partner. Een organisatie kan per systeem in meerdere rollen zitten, en per rol horen andere verplichtingen. Leg daarom per systeem vast welke rol je vervult.

Certificering

Certificering gebeurt door een certificatie-instelling die voor ISO/IEC 42001 is geaccrediteerd. De eisen aan zulke instellingen staan in ISO/IEC 42006:2025. Het traject verloopt in twee fasen: een beoordeling van de documentatie en de gereedheid, en daarna een audit op de werking in de organisatie. Certificatie-instellingen verwachten voor de tweede fase gewoonlijk dat er minstens één interne audit en één managementreview zijn uitgevoerd. Na certificering volgen gebruikelijk jaarlijkse bewakingsaudits en na drie jaar een hercertificering; de precieze regeling hoort bij de certificatie-instelling. Adviseren en certificeren zijn gescheiden rollen: dezelfde organisatie levert niet beide aan dezelfde klant.

Waar het in een audit meestal wringt, staat in de praktijk van certificeringsaudits.

Verhouding tot de EU AI Act

Een ISO 42001-certificaat betekent niet dat je aan de EU AI Act voldoet. De norm is vrijwillig, de verordening is wet met eigen definities en verplichtingen per risicocategorie. ISO 42001 is bovendien geen geharmoniseerde norm en geeft dus geen vermoeden van overeenstemming. Wel overlappen ze in onderwerpen die beide aanraken: risicomanagement, technische documentatie, logging, menselijk toezicht en informatie aan gebruikers. Een AIMS is daarmee een bruikbaar fundament, geen vrijbrief. De termijnen van de verordening schuiven door het digitale omnibuspakket; die staan uitgewerkt in de deadlines van de Digital Omnibus, en de inhoudelijke overlap in de samenhang tussen ISO 42001 en de AI Act. Wil je weten waar je organisatie staat ten opzichte van de verordening, doe dan de zelfassessment op /ai-act-check.

Voor wie de norm relevant is

Voor organisaties die AI-functionaliteit aan klanten leveren, organisaties die AI inzetten in besluiten die mensen raken, en leveranciers die in inkooptrajecten steeds vaker vragenlijsten over AI-governance krijgen. Ook zonder certificeringsambitie is de norm bruikbaar als checklist: hij maakt zichtbaar welke onderwerpen nog niet zijn geregeld. Wie al een ISO 27001-certificaat heeft, kan dat deels hergebruiken, zeker voor leiderschap, interne audit en documentbeheer.

Waar je begint

Met een inventarisatie, niet met beleid. Zolang je niet weet welke AI de organisatie gebruikt, inclusief de tools die afdelingen zelf hebben aangeschaft, is elke scope een aanname. Daarna volgen de scope, de risicobeoordeling en een gap-analyse tegen de eisen van de norm. De stappen staan in het implementatiestappenplan en de inventarisatie in de aanpak voor shadow AI.

Verder lezen

Over de impactbeoordeling uit clausule 6.1.4: ISO 42005 en het AI system impact assessment. Over de verhouding met een ander kader: ISO 42001 naast het NIST AI RMF. Onder ISO 42001 valt ook ons werk bij compliance.