ISO 42005: AI-impactassessment uitvoeren en koppelen aan ISO 42001

ISO/IEC 42005 is sinds mei 2025 (eerste editie, gepubliceerd op 28 mei) de internationale guidance voor AI-systeem impactassessments. ISO 42001 vraagt dat je de gevolgen van een AI-systeem beoordeelt, maar zegt weinig over hoe. ISO 42005 beschrijft dat proces: wat je vastlegt, wanneer je het doet en wie erbij hoort te zitten.

Wat een AI-impactassessment is

Een AI-impactassessment beschrijft hoe een AI-systeem en het redelijkerwijs te verwachten gebruik ervan individuen, groepen en de samenleving kunnen raken. Een klassieke risicoanalyse kijkt naar wat de organisatie kan overkomen. De impactassessment kijkt naar buiten: wie ondervindt de gevolgen van dit systeem, en wat zijn die gevolgen?

Een datalek raakt in de eerste plaats de organisatie. Een systeem dat sollicitanten ten onrechte afwijst, raakt mensen die nooit klant of medewerker worden en die het besluit vaak niet kunnen herleiden. De assessment is bedoeld om zulke effecten zichtbaar te maken voordat het systeem in gebruik gaat.

Guidance, geen certificeerbare eisennorm

ISO 42005 is guidance: de tekst bevat aanbevelingen ("should") en geen eisen ("shall"). Er wordt geen certificaat tegen afgegeven en een auditor toetst je niet aan de tekst van deze leidraad. Dat maakt de impactassessment niet vrijblijvend, want ISO 42001 stelt de eis wel. Voor de certificatie-audit kijkt de auditor of je een assessment-proces hebt, of het is toegepast op je AI-systemen en of de uitkomsten terugkomen in je risicobehandeling.

De koppeling met ISO 42001

ISO 42001 heeft twee clausules die hier samenkomen. Clausule 6.1.4 vraagt in de planning om een proces voor het beoordelen van de gevolgen van AI-systemen voor individuen en groepen. Clausule 8.4 vraagt om het daadwerkelijk uitvoeren van die assessments in de levenscyclus van het systeem. ISO 42005 is daarvoor een bruikbare methode, en Annex A van de norm koppelt de eisen en aanbevelingen van ISO 42001 aan de processtappen van 42005. Je hoeft dus geen tweede proces naast je managementsysteem te bouwen. Hoe de clausules in een certificeringstraject uitpakken, lees je in ISO 42001 uitgelegd.

Wat er in een assessment hoort

Volgens de opbouw van ISO 42005 legt een assessment onder meer vast: de beschrijving van het systeem, zijn functies en het beoogde en onbedoelde gebruik; de gebruikte data, algoritmen en de omgeving waarin het draait; de betrokkenen en andere belanghebbenden; de positieve en negatieve gevolgen, bijvoorbeeld voor eerlijkheid, privacy, veiligheid en transparantie; de omvang en waarschijnlijkheid van elk gevolg; en de maatregelen, beperkingen en onzekerheden.

De norm heeft vijf bijlagen. Naast de koppeling met ISO 42001 (Annex A) en met ISO/IEC 23894 voor risicomanagement (Annex B) bevat hij een taxonomie van schade en baten, aanwijzingen om de assessment af te stemmen op andere beoordelingen zoals privacy en mensenrechten, en een voorbeeldsjabloon. Het sjabloon is een startpunt. Een organisatie met één chatbot heeft er minder aan dan een organisatie met tientallen AI-systemen in uiteenlopende risicoklassen.

Wanneer voer je een assessment uit

Voordat een systeem in productie gaat, en opnieuw bij significante wijzigingen: een ander beoogd gebruik, andere gebruikers, nieuwe of gewijzigde data, een hertraind model of een veranderde wettelijke context. Omdat niet elk systeem een volledige assessment nodig heeft, helpt een korte triage: welke systemen raken mensen op een manier die ertoe doet, en welke niet? Wie zijn AI-systemen nog niet kent, begint bij een inventarisatie, ook van wat medewerkers zelf gebruiken (zie shadow AI inventariseren).

Impactassessment, DPIA en de AI Act

Een DPIA onder de AVG gaat over de privacyrisico's van het verwerken van persoonsgegevens. Een AI-impactassessment is breder: bias, betrouwbaarheid, transparantie en maatschappelijke effecten die niets met persoonsgegevens te maken hoeven te hebben. Verwerkt een AI-systeem persoonsgegevens voor een besluit met gevolgen voor mensen, dan loopt het vaak op beide, en kun je de uitkomsten in één onderbouwde beoordeling samenbrengen. Annex D van ISO 42005 gaat in op het afstemmen met andere assessments.

Onder de AI Act bestaat daarnaast de beoordeling van de gevolgen voor grondrechten uit artikel 27. Die geldt voor bepaalde gebruiksverantwoordelijken van hoog-risico AI-systemen, zoals publiekrechtelijke instanties en organisaties die openbare diensten verlenen. De termijnen voor hoog-risico systemen zijn via de Digital Omnibus verschoven, zie de actuele deadlines. ISO 42005 is geen geharmoniseerde norm en vervangt de artikel 27-beoordeling niet, maar een assessment die volgens deze leidraad is vastgelegd, levert wel een deel van het materiaal. Welke rol je hebt en welke categorie je systeem valt, staat in de risicoclassificatie onder de AI Act.

Wat een auditor wil zien

Bij een audit op ISO 42001 vraagt de auditor niet om een mooi sjabloon, maar om bewijs dat het proces werkt. Denk aan een lijst van AI-systemen met per systeem de uitkomst van de triage, een uitgevoerde assessment voor de systemen die daarvoor in aanmerking komen, en een herbeoordeling na een wijziging. De auditor loopt één systeem van begin tot eind na: van de beschrijving en de betrokkenen via de geïdentificeerde gevolgen naar de maatregel en het besluit. Ontbreekt een schakel, dan is dat meestal waar de bevinding ontstaat.

Praktische aandachtspunten

Een assessment dat achteraf wordt ingevuld om een dossier te vullen, laat vooral zien dat het proces niet werkt. Leg vast wie het systeem heeft beoordeeld, welke betrokkenen zijn meegenomen en wie de uitkomst heeft goedgekeurd. Laat de maatregelen terugkomen in je risicobehandeling en je Statement of Applicability. En houd de assessment bij: een document uit de ontwerpfase dat nooit is herzien, zegt weinig over een model dat sindsdien is hertraind.

Meer over de aanpak van ISO 42001 staat op onze pagina over compliance.