AI-geletterdheid: de verplichting uit artikel 4 van de EU AI Act

Van alle verplichtingen in de EU AI Act is er één die nu al geldt en die vrijwel elke organisatie raakt: de eis van AI-geletterdheid uit artikel 4. Deze verplichting is sinds 2 februari 2025 van kracht, tegelijk met het verbod op bepaalde AI-praktijken. Toch is het de minst opgemerkte eis van de hele verordening, terwijl hij de breedste reikwijdte heeft.

Wat de wet vraagt

Artikel 4 verplicht aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen om maatregelen te nemen die een voldoende niveau van AI-geletterdheid waarborgen, zowel bij hun eigen personeel als bij andere personen die namens hen met AI-systemen werken. De wet schrijft geen specifieke training, geen examen en geen certificaat voor. Wel verwacht hij dat de maatregelen passen bij de technische kennis, de ervaring en de context van de betrokkenen, en bij de systemen waarmee zij werken.

Dat betekent dat de invulling per rol verschilt. Een datawetenschapper die modellen ontwikkelt heeft een ander niveau van geletterdheid nodig dan een klantenservicemedewerker die een AI-chatbot bedient, en die weer een ander niveau dan een bestuurder die over AI-investeringen beslist. De rode draad is dat iedereen die met een AI-systeem werkt, voldoende begrip moet hebben om het verantwoord en met besef van de risico's te gebruiken.

Wie valt eronder?

De reikwijdte is breed. De eis geldt niet alleen voor organisaties die AI ontwikkelen, maar voor iedere organisatie die AI-systemen gebruikt in haar bedrijfsvoering. Een accountantskantoor dat een AI-tool inzet voor documentanalyse, een gemeente die algoritmen gebruikt voor handhaving, een webshop met een aanbevelingssysteem: allemaal vallen ze onder artikel 4. Omdat AI-functionaliteit inmiddels in talloze gangbare softwarepakketten zit, is er in de praktijk nauwelijks een organisatie die buiten schot blijft.

Handhaving vanaf augustus 2026

De verplichting bestaat sinds februari 2025, maar de Europese Commissie heeft bevestigd dat het toezicht en de handhaving op de AI-geletterdheidsregels pas vanaf 2 augustus 2026 starten. Dat geeft organisaties tijd om hun aanpak op orde te brengen, maar het is geen reden om af te wachten. De verplichting geldt formeel al, en bij incidenten of klachten is aantoonbare invulling het verschil tussen wel en niet voldoen.

Hoe geef je er invulling aan?

Een werkbare aanpak begint met een inventarisatie van waar AI in de organisatie wordt gebruikt en welke rollen daarmee in aanraking komen. Daarna bepaal je per rolgroep welk niveau van geletterdheid passend is. Voor de meeste medewerkers volstaat een basisbegrip: wat is AI, welke grenzen heeft het, welke risico's brengt het mee, en wat is het interne beleid voor verantwoord gebruik. Voor specialistische en besluitvormende rollen ga je dieper.

Belangrijk is dat de organisatie de genomen maatregelen vastlegt. Een trainingsoverzicht, een interne richtlijn, registratie van wie welke instructie heeft gevolgd: dat is het bewijs dat de organisatie aan artikel 4 voldoet. Wij zien dat organisaties die AI-geletterdheid koppelen aan hun bredere AI-governance, bijvoorbeeld binnen een ISO 42001-traject, dit het efficiëntst organiseren. De geletterdheidseis wordt dan een onderdeel van het bewustzijns- en competentiebeleid dat de norm sowieso vraagt.

De winst voorbij compliance

AI-geletterdheid is meer dan een vinkje. Organisaties waarvan het personeel begrijpt wat AI wel en niet kan, maken betere keuzes over waar ze AI inzetten, herkennen eerder wanneer een uitkomst niet klopt, en vallen minder snel ten prooi aan shadow AI. De verplichting uit artikel 4 dwingt iets af wat een organisatie ook zonder de wet zou moeten willen: medewerkers die met kennis van zaken met AI omgaan.

Secure Audit helpt organisaties bij het opzetten van een AI-geletterdheidsprogramma dat aansluit op de eigen rollen en risico's, en dat aantoonbaar voldoet aan artikel 4. Neem contact op voor meer informatie.